Çalışma Belleği Ölçeği (ÇBÖ) Nedir?

Çalışma Belleği Ölçeği (ÇBÖ), 5 yaş 0ayile8yaş11ayarasındaki çocukların çalışma belleği becerilerini değerlendirmek için kullanılan, yapılandırılmış bir ölçme aracıdır. Çalışma belleği; çocuğun bilgiyi kısa süreli olarak zihinde tutarken aynı anda işlemleyebilme, yönerge takip etme, dikkatini sürdürebilme ve problem çözme gibi günlük ve akademik işlevlerin temelini oluşturan önemli bir bilişsel beceridir.

ÇBÖ değerlendirmesi, yalnızca kısa süreli bellek ve çalışma belleği becerilerinin genel düzeyini görmekle kalmaz; çocuğun görsel veya işitsel bellek doğrultusunda hangi alanda daha güçlü, hangi alanlarda daha fazla desteğe ihtiyaç duyduğunu ayrıntılı biçimde anlamaya yardımcı olur. Böylece eğitimsel planlama, müdahale programı oluşturma ve ev–okul düzenlemeleri açısından daha hedefli bir yol haritası geliştirmek mümkün olur.

ÇBÖ Hangi Alanları Değerlendirir?

Genel Çalışma belleği tek bir beceri değildir; farklı bileşenlerin etkileşiminden oluşur. ÇBÖ, değerlendirmeyi genel olarak şu eksenlerde ele alır:

• Sözel Kısa Süreli Bellek: İşitsel olarak sunulan bilgilerin kısa süreli olarak zihinde tutulabilme becerisini ifade eder.
• Sözel Çalışma Belleği: Sözel bilgileri zihinde tutarken aynı anda bu bilgiler üzerinde işlem yapabilme, sıralayabilme ve dönüştürebilme becerisini ifade eder.
• Görsel Kısa Süreli Bellek: Görsel olarak sunulan bilgilerin kısa süreli olarak zihinde tutulabilme becerisini ifade eder.
• Görsel Çalışma Belleği: Görsel bilgileri zihinde tutarken aynı anda bu bilgiler üzerinde karşılaştırma, düzenleme ve zihinsel işlem yapabilme becerisini ifade eder.

Bazı çocuklarda bilgiyi hafızada tutma becerisi yeterliyken,hafızada tutarken işlemleme gereken görevlerde zorlanma daha belirgin olabilir veya bazı çocuklarda ise güçlük daha çok sözel yada görsel kanalda yoğunlaşabilir. Bu değerlendirme ile birlikte var olan bu farklılıklar gözlemlenebilir hale gelmektedir.

ÇBÖ Neden Önemlidir?

Çalışma belleği; öğrenme süreçlerinde çok kritik bir rol oynar. Çalışma belleği zorlukları olan çocuklarda şu alanlarda güçlükler görülebilir:

• Çok adımlı yönergeleri takip etme
• Okuma-anlama ve akıcı okuma süreci
• Matematikte işlem basamaklarını sürdürme
• Not alma, planlama, ödev takibi
• Dikkati sürdürme ve zihinsel yük altında performansı koruma
• Öz düzenleme becerileri

ÇBÖ değerlendirmesi, bu tür zorlukların “nereden kaynaklanıyor olabileceğine” dair daha net bir çerçeve sunar ve destek planının hedefini netleştirmede yardımcı olur.

Uygulama Süreci Nasıl İlerler?

ÇBÖ, uzman tarafından bireysel olarak uygulanır. Uygulama sırasında çocuğun yaşına uygun yönergeler verilir; çocuk bazı bölümlerde hatırlama, bazı bölümlerde ise hatırlarken işlem yapma türünde görevler gerçekleştirir.

Test Öncesi Nelere Dikkat Edilmelidir?

Test gününde çocuğun uykusunu almış, temel ihtiyaçları karşılanmış olması önemlidir. Rahat kıyafet tercih edilmesi ve günün mümkün olduğunca doğal bir rutin içinde planlanması önerilir. Gözlük kullanımı varsa gözlüğün unutulmaması, ilaç kullanımı doğrultusunda uzmanın yönlendirmesine uyulması önerilir.

Çocuğa test öncesinde ayrıntılı bilgi vermek gerekmez; ancak kaygı uyandırmayacak, yaşına uygun kısa bir açıklama yapılabilir (ör. “Birlikte bazı dikkat ve hafıza oyunları yapacaksınız.”). Testin ayrıntılı tanıtımı ve yönergeler, uygulayıcı uzman tarafından değerlendirme sürecinde verilir.

ÇBÖ ile İlgili Sık Sorulan Sorular

ÇBÖ zekâ testi midir?

Hayır.ÇBÖ bir zekâ testi değildir. Ancak zeka testlerinde ölçülen beceri kümelerinden birisidir. İlgili testlerde çalışma belleğine yönelik becerisi sadece işitsel olarak ölçülüyorken ÇBÖ’da hem görsel hem de işitsel ölçümler üzerinden genel beceri değerlendirilmektedir.

ÇBÖ tek başına tanı koyar mı?

Hayır. ÇBÖ bir “tanı koyma aracı” değil; bilişsel işlevleri anlamaya yardımcı olan, klinik gözlemi güçlendiren bir değerlendirme aracıdır. Sonuçlar, gerekirse diğer ölçümler ve klinik görüşme bulgularıyla birlikte ele alınır.

ÇBÖ hangi çocuklar için önerilir?

Özellikle dikkat, öğrenme ve akademik performans alanlarında güçlük yaşandığında; yönerge takibi, okuma-anlama, matematik basamaklarını sürdürme veya zihinsel yük altında çabuk dağılma gibi belirtiler olduğunda değerlendirme faydalı olabilir. Özellikle Özgül Öğrenme Bozukluğu (Disleksi), Otizm Spektrum Bozukluğu, Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite(DEHB) gibi nöro gelişimsel tanılarda çalışma  belleği  performansı üzerine değerlendirme yapmak faydalı olabilir.