Dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu (DEHB), çocukluk çağının en sık görülen nörogelişimsel tablolarından biridir. Buna rağmen tanınması kolay değildir, çünkü belirtiler yaşa göre biçim değiştirir: okul öncesinde yerinde duramama olarak görünen tablo, ergenlikte dağınıklık ve erteleme hâline gelebilir.

Ailelerin en sık takıldığı nokta da budur: “Hareketli çocuk mu, DEHB mi?”

Bu yazıda DEHB belirtileri yaş gruplarına göre nasıl görünür, hareketlilikten nasıl ayrılır ve ne zaman değerlendirme gerekir, bunları anlatıyoruz.

İçindekiler

Üç görünüm biçimi

DEHB belirtileri tek bir tabloda toplanmaz; üç farklı biçimde karşımıza çıkar.

Dikkat eksikliğinin baskın olduğu tip. Çocuk sakin, hatta dalgın görünür. Hareketlilik yoktur. Bu çocuklar sınıfta sorun çıkarmadıkları için genellikle geç fark edilir — özellikle kız çocuklarında.

Hiperaktivite ve dürtüselliğin baskın olduğu tip. Yerinde duramama, sürekli hareket hâlinde olma, sırasını bekleyememe öndedir.

Birleşik tip. İki grup belirti bir arada görülür; en sık rastlanan biçimdir.

Bu ayrım önemlidir, çünkü “hiperaktif değil, o hâlde DEHB olamaz” düşüncesi tanının yıllarca gecikmesine yol açar.

Okul öncesi dönem

Bu yaşta tanı dikkatle konur, çünkü hareketlilik ve kısa dikkat süresi dönemin doğal özelliğidir. Yine de bazı belirtiler yaşıtlarından belirgin biçimde ayrışır:

Sürekli hareket hâlinde olma, oturması gereken durumlarda bile duramama
Tehlikeyi fark etmeden hareket etme, sık kaza geçirme
Oyuna odaklanamama, oyuncaklar arasında hızla geçiş yapma
Basit yönergeleri takip edememe
Öfke patlamaları ve yoğun tepkiler

İlkokul dönemi

Belirtiler en çok bu dönemde görünür hâle gelir, çünkü okul düzeni dikkat ve öz denetim gerektirir.

Dikkat alanında. Ödevleri tamamlayamama, dikkatsizce hata yapma, eşyalarını sürekli kaybetme, uzun süren işleri yarıda bırakma, kendisiyle konuşulurken dinlemiyor görünme.

Hareketlilik alanında. Sınıfta yerinden kalkma, elini kaldırmadan konuşma, sırasını bekleyememe, sessiz oynamakta zorlanma.

Sonuçları. Zekâsıyla uyumsuz düşük notlar, öğretmen şikâyetleri, akran ilişkilerinde zorlanma, kendine güvenin azalması.

Burada kritik nokta şudur: DEHB olan çocuk çoğu zaman bilir ama yapamaz. Bu bir istek ya da çaba sorunu değildir.

Ergenlik dönemi

Hareketlilik yaşla birlikte azalır, ama tablo kaybolmaz — biçim değiştirir.

Belirgin dağınıklık ve zaman yönetimi güçlüğü
Ödev ve sorumlulukları son ana bırakma
Sıkılganlık, uzun süreli işleri sürdürememe
İçsel huzursuzluk hissi (dışarıdan görünmeyen bir tedirginlik)
Düşünmeden karar verme, risk alma eğilimi
Sınav dönemlerinde belirginleşen zorlanma

Ergenlikte DEHB’ye sıklıkla kaygı ya da düşük özgüven eşlik eder; bu yüzden değerlendirme yalnız dikkat üzerinden yapılmaz. Sınav dönemindeki zorlanmanın kaygı boyutu için sınav kaygısı yazımıza bakabilirsiniz.

Hareketlilik mi, DEHB mi?

Ayrımı yapan üç ölçüt vardır.

Süreklilik. Belirtiler altı aydan uzun süredir devam ediyor mu?

Ortam. Yalnız okulda mı, evde de mi? DEHB’de belirtiler en az iki farklı ortamda görülür. Sadece okulda ortaya çıkan zorlanma başka bir sebebe işaret edebilir.

İşlevsellik. Belirtiler çocuğun akademik başarısını, arkadaşlık ilişkilerini ya da aile düzenini bozuyor mu? Hareketli ama düzenini sürdürebilen bir çocukta tanı düşünülmez.

Bunlara bir de yaş uygunluğu eklenir: davranış yaşıtlarına göre belirgin biçimde farklı mı?

Tanı nasıl konur?

DEHB tanısı tek bir testle konmaz. Değerlendirme birkaç kaynaktan bilgi toplamayı gerektirir:

Aileyle ayrıntılı görüşme ve gelişim öyküsü
Okuldan alınan gözlem ve öğretmen değerlendirmesi
Çocuğun klinik gözlemi
Standart ölçekler ve gerektiğinde dikkat testleri
Benzer görünen durumların dışlanması

Bu son madde önemlidir: kaygı bozukluğu, öğrenme güçlüğü, uyku sorunları, işitme problemi ve hatta demir eksikliği DEHB’ye benzer bir tablo üretebilir. Bu yüzden değerlendirme kapsamlı yapılmalıdır.

Ailenin günlük düzende yapabilecekleri

Değerlendirme süreci başlarken bile evde kurulan düzen çocuğun zorlanmasını azaltır. Aşağıdakiler tedavinin yerine geçmez, ama tabloyu hafifletir:

Yönergeyi kısaltın. Üç işi arka arkaya söylemek yerine tek tek verin; çocuk duyduğunu tekrar etsin.
Günü görünür kılın. Sabah ve akşam rutinini yazılı ya da resimli bir listeye dökün; hatırlamayı belleğe bırakmayın.
Uzun işi bölün. Ödevi süreye göre parçalayın, aralarda kısa hareket molası verin.
Uykuyu koruyun. Yetersiz uyku dikkat sorunlarını doğrudan artırır; yatış saatini sabitleyin.
Olumluyu adlandırın. “Aferin” yerine ne yaptığını söyleyin: “On dakika masada kaldın, bu iyiydi.”
Okulla iletişimi sürdürün. Öğretmenin gözlemi hem tanı hem de sınıf içi düzenlemeler için gereklidir.

Bu düzenlemeler çocuğun başarısızlık hissini azaltır; DEHB’de en çok korunması gereken şey de budur.

Sık sorulan sorular

DEHB ileride geçer mi?

Belirtiler yaşla birlikte biçim değiştirir; hareketlilik azalır, dikkat ve düzen güçlükleri sürebilir. Erişkinlikte de devam edebilir.

Tanı için mutlaka ilaç kullanılır mı?

Hayır. Tedavi planı yaşa, belirtilerin şiddetine ve çocuğun işlevselliğine göre belirlenir. Davranışsal yaklaşımlar, aile ve okul düzenlemeleri planın parçasıdır.

Kız çocuklarında daha mı az görülür?

Daha az tanı konur; bunun sebebi genellikle dikkat eksikliğinin baskın olduğu tipte hareketlilik bulunmaması ve sorunun geç fark edilmesidir.

Ekran süresi DEHB’ye yol açar mı?

Ekran süresi DEHB’nin sebebi değildir, ancak fazla ekran kullanımı dikkat sorunlarını görünür kılabilir ve mevcut tabloyu zorlaştırabilir.

Kaç yaşında değerlendirilebilir?

Okul öncesinde de değerlendirme yapılabilir; ancak tanı için belirtilerin süresi, ortamlar arası tutarlılığı ve işlevselliğe etkisi birlikte ele alınır.